Ontoloji, Epistemoloji Ve Bilim

Ontoloji, Epistemoloji Ve Bilim

Bilimin ortaya çıkış noktası olarak kabul edebileceğimiz ontoloji; varlık, varoluş ve gerçekliğin yapısı ile ilgilenen disiplindir. Bilim ise belli epistemolojik ve ontolojik varsayımlar üzerine kurulmuş bir yöntemdir. Bilimsel çalışmaların doğruluk ölçüsü de dayandıkları epistemolojik ve ontolojik ön kabullerin doğrulukları ölçüsünde geçerlidir. Ontoloji, araştırma nesnesine yaklaşırken, çeşitli varsayımlar ve ön kabullerde bulunmak zorunda değildir. Ancak bilim, ontolojik problemleri görmezden gelerek; varlığı var olan olarak kabul edip başlangıç noktasını belirler.

Ontolojik olarak varlığa ve varlığın ne olduğuna ilişkin birçok yaklaşım ve felsefi akım ortaya çıkmıştır. Realizm, materyalizm, idealizm, düalizm, oluşçuluk gibi varlığın doğasına ilişkin farklı cevaplar veren ontolojik yaklaşımlar mevcutken, bilimin varlığa ilişkin cevabında bir çeşitlilik yoktur; her şey var olan madde olarak belirlenir ve maddeye indirgenir. Örnek olarak Descartes, kendi bilinci dışındaki nesnel dünyaya karşı şüpheli olup solipsist bir yaklaşım sergilerken, Aristoteles, bilinçten ve algıdan bağımsız  bir gerçekliğin olması gerektiğine işaret eder ve buna realizm denir. Bilimin Descartes’ın “cogito ergo sum” ifadesiyle başlangıçta benzer ön kabullere sahip olduğu söylenebilir. Descartes, öznenin “var” olduğu ön kabulü ile başlangıç noktasını belirler ve tüm felsefesini bunun üzerine inşa ederken, bilim de “nesnel” dünyanın “var” olduğunu kabul ederek epistemolojik olarak belirlenen yöntemler ile çalışmaya devam eder.

Epistemoloji ise bilginin doğası, kaynağı, imkanı ve sınırlılıkları üzerine yürütülen felsefi disiplindir. Bilim, bilginin imkanı ve doğası üzerine epistemolojik sorunlarla ilgilenmek yerine, bilgiyi “var” kabul edip, bilimsel yöntemler ile bu bilgiyi elde eder. Ancak sözü edilen “bilimsel yöntemler” de tamamen epistemolojik olarak oluşturulmuştur. Aslında bilim, dünyayı anlama ve doğru bilgiye erişmede bir yaklaşım biçimi, bir araştırma yöntemi olarak tanımlanır. Bu tanım ise tamamen epistemolojik bir tanımdır. Yani bilimin, epistemolojik fikirler sonuncunda ortaya çıktığı söylenebilir. Bilimsel bilginin ölçütünü belirleyen ve bilgi teorisini oluşturan epistemolojik kuramlara örnek olarak doğrulanabilirlik verilebilir. Pozitivistlere göre bilimsel bilginin, dolayısıyla doğru bilgininin ölçütü doğrulanabilirlikti. Ancak Karl Popper, tikel gözlemlerden tümel yargılara varılamayacağını belirterek yanlışlanabilirlik ilkesini öne sürer. Popper’a göre doğrulanabilirlik, hem mantıksal hem de epistemolojik bir hataydı. Deney ve gözlem, bize tümel yargılar vermezken, ancak tikel yargılar verebilirdi. Bu durumu şu şekilde açıklayacaktır; “gözlemlediğim bütün kuğular beyazdı. O halde evrendeki tüm kuğular beyazdır önermesi mutlak değildir ve hatalıdır. Bu gözlemi tekrar tekrar yapmak, tüm kuğuların beyaz olduğu bilgisini vermeyecektir. Ancak bulduğum tek bir siyah kuğu bana kesin bir bilgi verir; bazı kuğular beyaz değildir.” Karl Popper’in bu epistemolojik teorisi ile bilimi, mantık disiplininin otoritesi altına soktuğu söylenebilir. Görüldüğü gibi epistemoloji, bilimsel yöntemi doğrudan etkileyen ve bilimin kendisini güncellemesini sağlayan bir disiplin olarak karşımıza çıkar. Bu nedenle ontoloji ile bilimin ilişkisine kıyasla, epistemoloji bilim üzerinde daha etkili ve aktiftir. Ancak son yüzyılda ortaya çıkan önemli bilimsel gelişmeler, bilimin tekrardan ontolojik açıdan ele alınmasına neden olmuştur. Örnek olarak “Heisenberg Belirsizlik İlkesi”, kuantum dünyasındaki gözlemci etkisi, Albert Einstein’ın görelilik kuramı vb. keşifler, varlığın tanımını yeniden ele almamızı sağlamış, felsefeye ve dolayısıyla ontolojiye yeni kapılar aralamıştır.

Kaynakça
Nigel Warburton, “Felsefe’ye Giriş” Çev. Kerem Cankoçak, Alfa Yayınevi 2016.
Fatih Erdoğan, “Aristoteles” Maviçatı Yayınları 2015.
Enis Snıksaran, Karl Popper’in Yanlışlama Kuralı, Hipotez Testleri ve İktisat, İstanbul Üniversitesi 2004.
A. Kadir Çüçen, “Bilgi Felsefesi” Sentez Yayınları 2012.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir